Đồng thuận khoa học và cách hình thành trong cộng đồng nghiên cứu

Trong khoa học, một nghiên cứu riêng lẻ có thể đưa ra kết quả đáng chú ý nhưng chưa đủ để tạo thành đồng thuận. Độ tin cậy tăng lên khi kết quả được kiểm tra, phản biện, tái lập hoặc tái kiểm chứng bằng dữ liệu độc lập và phù hợp với các bằng chứng tích lũy khác. National Academies nhấn mạnh rằng việc xem xét bằng chứng tích lũy thường hữu ích hơn việc chỉ dựa vào một nghiên cứu đơn lẻ khi đánh giá mức độ đáng tin cậy của tri thức khoa học.

Đồng thuận khoa học thực chất là gì?

Điểm cốt lõi của đồng thuận khoa học là sự hội tụ có căn cứ, chứ không phải sự đồng ý tuyệt đối.

Một kết luận có thể được xem là gần với đồng thuận khi ba yếu tố cùng xuất hiện: có một cơ sở bằng chứng đủ rộng, các kết quả quan trọng không mâu thuẫn một cách có hệ thống, và cộng đồng chuyên môn có mức độ đồng thuận đáng kể khi đánh giá những bằng chứng đó.

Điều này cũng giải thích vì sao đồng thuận khoa học thường gắn với các khái niệm như bằng chứng thực nghiệm, khả năng tái lập, phản biện đồng cấp, tổng quan nghiên cứu và đánh giá chuyên môn. National Academies phân biệt reproducibility với replicability: reproducibility liên quan đến việc thu được kết quả nhất quán từ cùng dữ liệu và quy trình tính toán, còn replicability liên quan đến việc các nghiên cứu khác thu được kết quả nhất quán khi thu thập dữ liệu mới để trả lời cùng câu hỏi khoa học.

Vì vậy, đồng thuận khoa học không nên được hiểu là “đa số nhà khoa học nói giống nhau”. Chính xác hơn, đó là mức độ hội tụ của tri thức sau khi các kết luận đã trải qua nhiều cơ chế kiểm tra khác nhau.

Bằng chứng hình thành đồng thuận khoa học như thế nào?

Quá trình này thường diễn ra theo dạng tích lũy thay vì một bước duy nhất.

Một giả thuyết hoặc kết luận ban đầu được đưa ra từ quan sát, thí nghiệm hoặc phân tích dữ liệu. Kết quả sau đó được công bố để những nhà nghiên cứu khác có thể kiểm tra phương pháp, dữ liệu, cách phân tích và mức độ phù hợp giữa bằng chứng với kết luận.

Khi nghiên cứu được lặp lại hoặc kiểm chứng bằng dữ liệu độc lập, cộng đồng có thêm cơ sở để đánh giá liệu kết quả ban đầu có ổn định hay chỉ phụ thuộc vào một mẫu dữ liệu hoặc một điều kiện đặc biệt. National Academies xem replication là một trong những cách quan trọng để tăng mức độ tin cậy đối với một kết quả: khi một nghiên cứu khác thu được kết quả nhất quán, khả năng kết quả ban đầu phản ánh một phát hiện đáng tin cậy sẽ tăng lên.

Khi nhiều nghiên cứu cùng hướng, bằng chứng có thể tiếp tục được tổng hợp thông qua các phương pháp như systematic review hoặc meta-analysis. Khi kết quả không thống nhất, sự bất đồng trở thành tín hiệu để nghiên cứu thêm, kiểm tra điều kiện áp dụng hoặc xem xét lại cách giải thích.

Có thể hình dung luồng hình thành như sau:

Quan sát và giả thuyết → nghiên cứu → công bố → phản biện → kiểm chứng độc lập → tích lũy bằng chứng → tổng hợp → phản biện tiếp tục → hội tụ hoặc điều chỉnh kết luận

Điểm quan trọng là quá trình này không có một “nút bấm” xác nhận consensus. Đồng thuận hình thành dần khi các kết quả độc lập và những đánh giá chuyên môn ngày càng hội tụ.

Phản biện đồng cấp đóng vai trò gì?

Phản biện đồng cấp là một cơ chế kiểm tra quan trọng, nhưng không tự nó tạo ra đồng thuận khoa học.

Trong peer review, các chuyên gia có kiến thức liên quan đánh giá công trình về phương pháp, bằng chứng, giả định, phân tích, suy luận và cách trình bày. National Academies mô tả peer review như một cơ chế đánh giá độc lập nhằm xem xét điểm mạnh, điểm yếu của nghiên cứu và giúp các tuyên bố của tác giả phù hợp với sức mạnh của bằng chứng.

Tuy nhiên, một bài báo vượt qua peer review không có nghĩa là kết luận của nó đã trở thành đồng thuận. Peer review chủ yếu kiểm tra một công trình tại thời điểm đánh giá; consensus lại liên quan đến toàn bộ trạng thái bằng chứng và đánh giá của cộng đồng theo thời gian.

Đây là khác biệt quan trọng:

·         Peer review: Một nghiên cứu có phương pháp và lập luận đủ tốt để được xem xét công bố hay không

·         Replication: Kết quả có đứng vững khi được kiểm chứng lại hay không

·         Evidence synthesis: Nhiều kết quả khác nhau cho thấy xu hướng chung nào

·         Scientific consensus: Cộng đồng chuyên môn hiện đánh giá kết luận nào là đáng tin cậy nhất dựa trên tổng thể bằng chứng

Peer review cũng không hoàn hảo. Nó có thể chịu ảnh hưởng của sai lệch con người, xung đột lợi ích hoặc đánh giá không đồng nhất; vì vậy consensus không thể được xây dựng chỉ từ cơ chế phản biện này.

Vì sao một nghiên cứu trái chiều không tự động bác bỏ đồng thuận?

Đây là một trong những hiểu nhầm phổ biến nhất.

Một nghiên cứu mới có kết quả khác với phần lớn bằng chứng trước đó có thể rất quan trọng. Nhưng điều quan trọng là phải xác định vì sao nó khác: khác về dữ liệu, phương pháp, quần thể nghiên cứu, điều kiện thực nghiệm, cách phân tích hay đơn giản là do sai số.

Nếu nghiên cứu mới có chất lượng cao và được các nhóm độc lập kiểm chứng, nó có thể làm thay đổi đánh giá hiện tại. Ngược lại, nếu kết quả không được tái lập hoặc mâu thuẫn với một lượng lớn bằng chứng độc lập, sức nặng của nó sẽ được đánh giá trong bối cảnh toàn bộ bằng chứng.

National Academies khuyến nghị không nên xem một nghiên cứu đơn lẻ, dù rất hứa hẹn, là cơ sở đủ mạnh cho quyết định nghiêm trọng; tương tự, một nghiên cứu mới trái chiều cũng không mặc nhiên bác bỏ kết luận được hỗ trợ bởi nhiều dòng bằng chứng trước đó.

Do đó, bất đồng khoa học không phải là dấu hiệu cho thấy phương pháp khoa học thất bại. Trong nhiều trường hợp, nó chính là cơ chế giúp kiểm tra giới hạn của kết luận hiện tại.

Đồng thuận khoa học có thể thay đổi không?

Có. Đồng thuận khoa học có tính tạm thời và có điều kiện.

Một kết luận khoa học chỉ đáng tin cậy trong phạm vi mà bằng chứng hỗ trợ nó. Khi xuất hiện dữ liệu mới có chất lượng đủ cao, phương pháp tốt hơn hoặc bằng chứng độc lập cho thấy kết luận cũ không còn phù hợp, cộng đồng nghiên cứu có thể điều chỉnh hoặc thay thế kết luận đó.

Đây là đặc điểm của một hệ thống tri thức có khả năng tự sửa sai. National Academies mô tả việc tái kiểm chứng và nhân rộng nghiên cứu là một phần của tính tự hiệu chỉnh của khoa học; những phát hiện mới có thể dẫn đến việc kiểm tra lại, xác định giới hạn, khẳng định, mở rộng hoặc xem xét lại lý thuyết hiện có.

Vì thế, “đồng thuận” không nên được hiểu là “chân lý bất biến”. Nó gần với một tuyên bố về trạng thái bằng chứng tốt nhất hiện có.

Điều kiện áp dụng cũng rất quan trọng. Hai nhà khoa học có thể cùng chấp nhận một kết luận chung nhưng vẫn bất đồng về mức độ chắc chắn, cơ chế chi tiết hoặc phạm vi mà kết luận đó có thể áp dụng.

Làm thế nào nhận biết một đồng thuận khoa học có cơ sở?

Không nên đánh giá consensus chỉ bằng số người được trích dẫn hoặc bằng việc một ý kiến xuất hiện nhiều trên truyền thông. Cần nhìn vào cấu trúc bằng chứng phía sau kết luận.

Một đánh giá có cơ sở thường xem xét:

1.    Bằng chứng: Có nhiều nghiên cứu độc lập hay chủ yếu dựa vào một vài kết quả?

2.    Phương pháp: Thiết kế nghiên cứu, dữ liệu và phân tích có phù hợp với câu hỏi không?

3.    Kiểm chứng: Kết quả có được tái lập hoặc kiểm chứng bằng dữ liệu độc lập không?

4.    Tổng hợp: Các nghiên cứu được đánh giá riêng lẻ hay đã có tổng quan hệ thống hoặc tổng hợp bằng chứng?

5.    Phản biện: Các giới hạn và phản đối quan trọng đã được xem xét chưa?

6.    Mức độ chắc chắn: Kết luận có nêu rõ điều kiện, ngoại lệ và độ bất định không?

7.    Nguồn thẩm quyền: Kết luận có được các tổ chức khoa học hoặc nhóm chuyên môn có năng lực tổng hợp bằng chứng đánh giá hay không?

Royal Society cũng khuyến nghị khi đánh giá độ tin cậy của một nghiên cứu nên xem xét thiết kế nghiên cứu, khả năng tái lập, chất lượng peer review và khả năng tiếp cận dữ liệu hoặc thông tin hỗ trợ.

Điểm cuối cùng đặc biệt quan trọng: consensus đáng tin cậy không phải vì có nhiều người đồng ý, mà vì có một quy trình kiểm tra khiến những kết luận thay thế phải vượt qua cùng tiêu chuẩn bằng chứng.

Đồng thuận khoa học vì thế là kết quả của một quá trình xã hội nhưng được ràng buộc bởi bằng chứng: các nhà nghiên cứu đưa ra kết quả, những người khác phản biện và kiểm chứng, dữ liệu được tích lũy và tổng hợp, còn các kết luận liên tục bị đặt trước khả năng bác bỏ hoặc điều chỉnh. Peer review là một mắt xích quan trọng nhưng không phải toàn bộ quá trình. Điều tạo nên sức mạnh của consensus là sự hội tụ của nhiều dòng bằng chứng độc lập cùng với khả năng tự sửa sai của cộng đồng nghiên cứu.