Tính khách quan trong khoa học và cách hạn chế thiên lệch

Tính khách quan trong khoa học là yêu cầu để kết luận nghiên cứu được hình thành dựa trên bằng chứng, phương pháp và lập luận có thể kiểm tra, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào niềm tin, sở thích hoặc kỳ vọng cá nhân của nhà nghiên cứu. Nói cách khác, một kết quả có tính khách quan khi người khác có thể xem xét cách thu thập dữ liệu, phương pháp phân tích và cơ sở lập luận để đánh giá kết luận đó một cách độc lập.

Tuy nhiên, khách quan không có nghĩa là nhà khoa học hoàn toàn không có quan điểm hay giá trị cá nhân. Con người có thể đưa ra lựa chọn về câu hỏi nghiên cứu, cách thiết kế nghiên cứu hoặc cách diễn giải kết quả. Điều quan trọng là các ảnh hưởng chủ quan phải được nhận diện và kiểm soát bằng những quy trình khiến kết quả ít phụ thuộc vào cá nhân thực hiện nghiên cứu.

Vì vậy, tính khách quan trong khoa học nên được hiểu trước hết là tính có thể kiểm chứng và khả năng kiểm soát thiên lệch của quá trình tạo ra tri thức.

Vì sao khoa học cần kiểm soát thiên lệch?

Thiên lệch có thể xuất hiện ở nhiều giai đoạn, từ việc lựa chọn câu hỏi, thiết kế nghiên cứu, thu thập dữ liệu cho đến phân tích và diễn giải kết quả. Nếu không được kiểm soát, thiên lệch có thể khiến nhà nghiên cứu chú ý nhiều hơn đến những dữ liệu phù hợp với giả thuyết ban đầu và xem nhẹ những dữ liệu không phù hợp.

Cơ chế này đáng lưu ý vì dữ liệu khoa học không tự động tạo ra một kết luận khách quan. Kết luận còn phụ thuộc vào cách dữ liệu được tạo ra và xử lý. Chẳng hạn, một mẫu nghiên cứu không đại diện có thể tạo ra kết quả nhất quán về mặt thống kê nhưng vẫn không phản ánh đúng quần thể cần nghiên cứu.

Do đó, khoa học không bảo đảm khách quan bằng cách giả định rằng người nghiên cứu không có thiên lệch. Khoa học tìm cách thiết kế quy trình để thiên lệch khó chi phối kết quả hơn và dễ bị phát hiện hơn.

Những nguyên tắc nào giúp bảo đảm tính khách quan trong khoa học?

Đặt giả thuyết và tiêu chí kiểm định trước khi xem kết quả

Một cách hạn chế thiên lệch là xác định trước giả thuyết, biến số, tiêu chí đánh giá và phương pháp phân tích khi phù hợp với thiết kế nghiên cứu. Điều này làm giảm khả năng thay đổi tiêu chí sau khi đã nhìn thấy dữ liệu nhằm tìm ra một kết quả có vẻ thuận lợi hơn.

Về mặt logic, quy trình càng được xác định trước thì khoảng không để kỳ vọng cá nhân tác động vào quyết định phân tích càng nhỏ.

Sử dụng phương pháp nghiên cứu có thể kiểm tra và lặp lại

Một kết luận khoa học có sức thuyết phục hơn khi người khác có thể hiểu cách kết luận được tạo ra và, trong những điều kiện phù hợp, kiểm tra hoặc tái hiện quy trình đó.

Điều này đòi hỏi nghiên cứu phải mô tả đủ rõ:

·         Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

·         Đối tượng hoặc mẫu nghiên cứu

·         Phương pháp thu thập dữ liệu

·         Phương pháp phân tích

·         Tiêu chí đánh giá kết quả

·         Những giới hạn có thể ảnh hưởng đến kết luận

Khả năng kiểm tra độc lập tạo ra một lớp kiểm soát bên ngoài đối với nhận định của cá nhân nhà nghiên cứu.

Công khai dữ liệu, phương pháp và điều kiện nghiên cứu khi có thể

Tính minh bạch giúp người khác đánh giá liệu kết luận có phù hợp với dữ liệu và phương pháp hay không. Trong nghiên cứu định lượng, việc công khai dữ liệu hoặc mã phân tích khi điều kiện đạo đức và pháp lý cho phép có thể giúp phát hiện lỗi xử lý hoặc những lựa chọn phân tích ảnh hưởng đến kết quả.

Tuy nhiên, minh bạch không đồng nghĩa với việc mọi dữ liệu đều phải công khai. Dữ liệu chứa thông tin cá nhân, thông tin nhạy cảm hoặc thuộc giới hạn pháp lý có thể cần được bảo vệ. Khi đó, tính khách quan được hỗ trợ bằng cách công khai phương pháp, quy trình và các thông tin có thể kiểm chứng mà không làm tổn hại đến quyền riêng tư hoặc an toàn nghiên cứu.

Phản biện và đánh giá độc lập

Phản biện giúp tách đánh giá kết quả khỏi người trực tiếp tạo ra kết quả. Những người nghiên cứu khác có thể đặt câu hỏi về thiết kế, phương pháp, bằng chứng hoặc cách diễn giải mà tác giả ban đầu có thể đã bỏ qua.

Đây là một cơ chế quan trọng vì một cá nhân rất khó tự phát hiện toàn bộ thiên lệch của chính mình.

Tuy nhiên, phản biện không phải là bằng chứng rằng một kết luận chắc chắn đúng. Nó là một tầng kiểm tra giúp tăng khả năng phát hiện sai sót và điểm yếu trước khi kết quả được chấp nhận rộng rãi.

Công nhận và kiểm soát xung đột lợi ích

Xung đột lợi ích không tự động chứng minh nghiên cứu sai hoặc thiếu khách quan. Vấn đề nằm ở khả năng lợi ích cá nhân, tài chính hoặc tổ chức ảnh hưởng đến thiết kế, phân tích hoặc diễn giải nghiên cứu.

Vì vậy, việc khai báo nguồn tài trợ và các mối quan hệ liên quan giúp người đọc đánh giá bằng chứng trong đúng bối cảnh. Khi cần thiết, nghiên cứu cũng có thể áp dụng các biện pháp độc lập nhằm giảm ảnh hưởng của những lợi ích này.

Có thể đạt được khách quan tuyệt đối trong khoa học không?

Không nên đồng nhất tính khách quan với việc loại bỏ hoàn toàn mọi ảnh hưởng chủ quan. Trong thực tế, lựa chọn câu hỏi nghiên cứu, quyết định phương pháp và cách diễn giải vẫn có thể chịu ảnh hưởng của bối cảnh, tri thức và phán đoán của con người.

Điểm mạnh của khoa học nằm ở chỗ những ảnh hưởng đó có thể được kiểm soát bằng phương pháp và kiểm tra xã hội của cộng đồng khoa học.

Vì vậy, một kết luận không trở nên khách quan chỉ vì tác giả tuyên bố mình không thiên lệch. Tính khách quan mạnh hơn khi kết luận đó được hỗ trợ bởi một quy trình mà người khác có thể kiểm tra, chất vấn và tìm cách bác bỏ.

Đây cũng là lý do một kết quả nghiên cứu đơn lẻ thường không đủ để biến một giả thuyết thành tri thức khoa học chắc chắn. Mức độ tin cậy tăng lên khi bằng chứng được kiểm tra qua nhiều nghiên cứu, phương pháp và nhóm nghiên cứu độc lập.

Những hiểu lầm phổ biến về tính khách quan trong khoa học

Một hiểu lầm là khách quan nghĩa là không có giá trị hay quan điểm cá nhân. Trên thực tế, khoa học được thực hiện bởi con người và các quyết định nghiên cứu khó có thể hoàn toàn tách khỏi bối cảnh xã hội hoặc giá trị. Điều quan trọng là những ảnh hưởng đó không được phép trở thành cơ sở duy nhất quyết định kết luận.

Một hiểu lầm khác là có số liệu thì kết quả tự động khách quan. Số liệu có thể được thu thập từ một mẫu không phù hợp, đo bằng công cụ có sai số hoặc phân tích bằng một phương pháp không thích hợp. Vì vậy, cần đánh giá cả nguồn dữ liệu và cơ chế tạo ra dữ liệu.

Cũng không nên cho rằng một nghiên cứu được phản biện thì chắc chắn đúng. Phản biện làm tăng chất lượng kiểm tra nhưng không loại bỏ hoàn toàn khả năng sai sót. Khoa học tiến bộ một phần nhờ khả năng sửa đổi kết luận khi xuất hiện bằng chứng tốt hơn.

Làm thế nào để đánh giá tính khách quan của một nghiên cứu?

Khi đọc một kết luận khoa học, có thể kiểm tra theo một chuỗi câu hỏi:

1.    Câu hỏi nghiên cứu có được xác định rõ không?

2.    Dữ liệu được thu thập bằng phương pháp nào?

3.    Mẫu hoặc đối tượng nghiên cứu có phù hợp với kết luận không?

4.    Tiêu chí và phương pháp phân tích có được xác định hợp lý không?

5.    Có bằng chứng nào có thể đi ngược lại kết luận hay không?

6.    Những giới hạn và nguồn thiên lệch đã được thừa nhận chưa?

7.    Nghiên cứu có được đánh giá hoặc kiểm tra độc lập không?

8.    Có xung đột lợi ích hoặc nguồn tài trợ nào cần được xem xét không?

9.    Kết luận có được diễn đạt đúng mức độ chắc chắn của bằng chứng không?

Điểm cuối cùng đặc biệt quan trọng. Một nghiên cứu tốt không nhất thiết phải đưa ra một kết luận chắc chắn; nó phải thể hiện mức độ chắc chắn phù hợp với bằng chứng.

Tính khách quan trong khoa học có ý nghĩa gì đối với người đọc?

Đối với người đọc, hiểu đúng tính khách quan giúp tránh hai thái cực: tin tuyệt đối vào mọi tuyên bố mang danh nghĩa khoa học hoặc ngược lại, cho rằng mọi kết quả khoa học đều chỉ là ý kiến chủ quan.

Cách tiếp cận phù hợp hơn là đánh giá bằng chứng, phương pháp, mức độ kiểm chứng và giới hạn của kết luận. Một kết quả có phương pháp minh bạch, bằng chứng phù hợp và được kiểm tra độc lập sẽ có cơ sở đáng tin cậy hơn một tuyên bố chỉ dựa vào uy tín của người đưa ra nó.

Từ góc độ thực hành, đây cũng là cách phân biệt giữa một kết luận khoa học có cơ sở với một nhận định chỉ sử dụng ngôn ngữ khoa học để tạo cảm giác thuyết phục.

Tính khách quan trong khoa học không được bảo đảm bằng việc giả định rằng nhà nghiên cứu hoàn toàn không có thiên lệch. Nó được củng cố bằng một hệ thống nguyên tắc và quy trình: xác định phương pháp rõ ràng, kiểm soát thiên lệch, minh bạch dữ liệu và phân tích khi có thể, công khai giới hạn, phản biện độc lập và kiểm soát xung đột lợi ích. Mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra một kết luận “miễn nhiễm” với con người, mà xây dựng quy trình để kết luận có thể được kiểm tra, chất vấn và sửa đổi dựa trên bằng chứng.