Đối tượng nghiên cứu khoa học và cách xác định

Điểm quan trọng là đối tượng nghiên cứu không nhất thiết đồng nhất với một sự vật cụ thể. Một nghiên cứu có thể hướng vào một hiện tượng, một quá trình, một đặc điểm, một mối quan hệ giữa các yếu tố hoặc cơ chế tạo ra một kết quả. Vì vậy, việc xác định đối tượng phải đi từ vấn đề nghiên cứu đến nội dung cần được giải thích, chứ không chỉ dừng ở việc gọi tên một chủ đề.

Đối tượng nghiên cứu khoa học là gì?

Trong nghiên cứu khoa học, có thể hiểu đối tượng nghiên cứu là phần tri thức hoặc khía cạnh của thực tế mà nghiên cứu trực tiếp hướng tới để nhận diện, giải thích, kiểm chứng hoặc làm rõ.

Ví dụ, “giáo dục trực tuyến” mới chỉ là một chủ đề rộng. Nếu nghiên cứu đặt câu hỏi về ảnh hưởng của mức độ tương tác giữa giảng viên và sinh viên đến kết quả học tập, thì đối tượng nghiên cứu không phải toàn bộ giáo dục trực tuyến. Trọng tâm đã được thu hẹp vào mối quan hệ giữa mức độ tương tác và kết quả học tập.

Đối tượng nghiên cứu vì thế thường được thể hiện qua một trong các dạng:

·         Một hiện tượng cần giải thích

·         Một thuộc tính hoặc đặc điểm cần làm rõ

·         Một quá trình cần phân tích

·         Một mối quan hệ giữa các yếu tố

·         Một cơ chế tạo ra kết quả

·         Một vấn đề hoặc biến số cần kiểm chứng

Giá trị của việc xác định đúng đối tượng nằm ở chỗ nó tạo ra ranh giới cho toàn bộ nghiên cứu. Khi biết chính xác mình cần tìm hiểu điều gì, nhà nghiên cứu mới có cơ sở lựa chọn câu hỏi, giả thuyết, dữ liệu và phương pháp phù hợp.

Đối tượng nghiên cứu khác khách thể nghiên cứu như thế nào?

Đối tượng và khách thể thường bị sử dụng lẫn nhau, nhưng chúng không hoàn toàn giống nhau.

Khách thể nghiên cứu là phạm vi sự vật, nhóm người, hệ thống hoặc hiện tượng mà trong đó đối tượng nghiên cứu tồn tại. Đối tượng nghiên cứu là vấn đề hoặc khía cạnh cụ thể được tập trung làm rõ trong khách thể đó.

Có thể hình dung:

Khách thể → phạm vi chứa vấn đề

Đối tượng → vấn đề được tập trung nghiên cứu

Ví dụ, một nghiên cứu về khả năng tiếp cận giáo dục trực tuyến của sinh viên đại học có thể xác định:

·         Khách thể là sinh viên đại học

·         Đối tượng là các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận giáo dục trực tuyến của nhóm sinh viên đó

Như vậy, cùng một khách thể có thể chứa nhiều đối tượng nghiên cứu khác nhau. Nếu nghiên cứu chuyển từ “yếu tố ảnh hưởng” sang “mối quan hệ giữa điều kiện kinh tế và khả năng tiếp cận”, đối tượng đã được thu hẹp hơn dù khách thể vẫn có thể giữ nguyên.

Sự phân biệt này giúp tránh một lỗi phổ biến: gọi tên nhóm người, tổ chức hoặc địa điểm nghiên cứu rồi xem đó là đối tượng nghiên cứu, trong khi chưa xác định vấn đề thực sự cần tìm hiểu.

Đối tượng nghiên cứu được xác định qua hiện tượng hoặc quan hệ như thế nào?

Một cách hiệu quả để xác định đối tượng là chuyển từ chủ đề rộng → hiện tượng → khía cạnh cần giải thích → quan hệ cần kiểm chứng.

Chẳng hạn, bắt đầu với chủ đề “học trực tuyến”. Chủ đề này còn quá rộng để trở thành một đối tượng nghiên cứu cụ thể. Nhà nghiên cứu cần đặt tiếp câu hỏi:

Hiện tượng nào đáng chú ý?

Có thể là tình trạng sinh viên giảm mức độ tham gia trong các khóa học trực tuyến.

Điều gì cần được giải thích trong hiện tượng đó?

Có thể là nguyên nhân khiến mức độ tham gia giảm.

Có quan hệ nào cần kiểm chứng?

Có thể đặt vấn đề về mối quan hệ giữa mức độ tương tác của giảng viên và mức độ tham gia của sinh viên.

Lúc này, đối tượng nghiên cứu đã rõ hơn: không phải “học trực tuyến” nói chung mà là mối quan hệ giữa tương tác giảng viên và mức độ tham gia của sinh viên trong bối cảnh học trực tuyến.

Một đối tượng được xác định tốt thường trả lời được ba câu hỏi:

1.    Nghiên cứu cái gì?

2.    Nghiên cứu khía cạnh nào của cái đó?

3.    Cần làm rõ mối quan hệ, cơ chế hoặc đặc điểm nào?

Nếu chưa trả lời được ba câu hỏi này, đối tượng thường vẫn còn quá rộng.

Cách xác định đối tượng nghiên cứu khoa học

Có thể thực hiện theo một chuỗi từ tổng quát đến cụ thể.

1. Xác định chủ đề hoặc lĩnh vực

Trước tiên cần xác định nghiên cứu nằm trong lĩnh vực nào, chẳng hạn giáo dục, kinh tế, xã hội học, công nghệ hoặc khoa học tự nhiên.

Bước này chỉ tạo bối cảnh, chưa phải bước xác định đối tượng cuối cùng.

2. Chỉ ra hiện tượng hoặc vấn đề cần tìm hiểu

Tiếp theo, xác định hiện tượng thực tế hoặc vấn đề tri thức đang cần được giải thích.

Ví dụ:

·         Sinh viên bỏ học giữa chừng

·         Năng suất lao động thay đổi

·         Một loại vật liệu có độ bền khác nhau trong các điều kiện khác nhau

·         Một hành vi xã hội xuất hiện với tần suất tăng lên

Ở bước này, cần tránh những mô tả quá chung như “nghiên cứu về giáo dục” hoặc “nghiên cứu về kinh tế”.

3. Xác định khía cạnh cần làm rõ

Một hiện tượng có thể được nghiên cứu theo nhiều khía cạnh. Có thể tập trung vào nguyên nhân, đặc điểm, cơ chế, tác động, điều kiện xuất hiện hoặc mối quan hệ giữa các yếu tố.

Đây là bước biến một hiện tượng thành một vấn đề có khả năng nghiên cứu.

4. Xác định quan hệ hoặc cơ chế nếu có

Nếu nghiên cứu nhằm giải thích tại sao một kết quả xảy ra, cần xác định các yếu tố có quan hệ với nhau.

Ví dụ:

Điều kiện A → cơ chế B → kết quả C

Khi đó, đối tượng có thể tập trung vào mối quan hệ hoặc cơ chế giữa A, B và C thay vì toàn bộ hiện tượng.

5. Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Đối tượng cần được đặt trong phạm vi đủ rõ về bối cảnh, nhóm nghiên cứu, thời gian hoặc điều kiện khi những yếu tố này có ý nghĩa đối với câu hỏi.

Mục đích không phải làm đối tượng nhỏ một cách máy móc mà là bảo đảm nghiên cứu có thể quan sát, phân tích và đưa ra kết luận có căn cứ.

Những lỗi thường gặp khi xác định đối tượng nghiên cứu

Một số cách xác định khiến nghiên cứu dễ bị lan rộng hoặc thiếu trọng tâm.

Chỉ nêu tên lĩnh vực: “Nghiên cứu về giáo dục” cho biết lĩnh vực nhưng chưa cho biết vấn đề cần tìm hiểu.

Đồng nhất khách thể với đối tượng: “Sinh viên đại học” có thể là nhóm nghiên cứu hoặc khách thể, nhưng chưa cho biết nhà nghiên cứu muốn tìm hiểu điều gì ở họ.

Đối tượng quá rộng: “Ảnh hưởng của công nghệ đến xã hội” bao phủ quá nhiều hiện tượng và quan hệ khác nhau.

Không xác định khía cạnh: Chỉ nói “nghiên cứu hành vi người tiêu dùng” nhưng không chỉ ra hành vi nào, trong điều kiện nào hoặc quan hệ nào cần giải thích.

Trộn đối tượng với phương pháp: “Nghiên cứu bằng khảo sát” mô tả cách thu thập dữ liệu, không trả lời nghiên cứu đang tập trung vào vấn đề gì.

Trộn đối tượng với kết quả mong muốn: “Tìm giải pháp nâng cao hiệu quả” là mục tiêu hoặc hướng ứng dụng; nó không tự động cho biết đối tượng nghiên cứu là gì.

Cách kiểm tra đơn giản là bỏ tên phương pháp và địa điểm khỏi mô tả, sau đó hỏi: “Tôi đang muốn làm rõ hiện tượng, thuộc tính, cơ chế hay quan hệ nào?” Phần trả lời đó thường chính là hạt nhân của đối tượng nghiên cứu.

Vì sao xác định đúng đối tượng nghiên cứu lại quan trọng?

Đối tượng nghiên cứu là điểm nối giữa vấn đề nghiên cứu và cách triển khai nghiên cứu. Khi đối tượng được xác định rõ, các thành phần tiếp theo có thể được thiết kế nhất quán hơn.

Một đối tượng rõ giúp:

·         Xác định câu hỏi nghiên cứu cụ thể hơn

·         Xác định dữ liệu nào thực sự cần thu thập

·         Lựa chọn phương pháp phù hợp với vấn đề cần giải thích

·         Giới hạn phạm vi để tránh nghiên cứu lan man

·         Xác định kết luận nào có thể được rút ra

·         Phân biệt thông tin cần thiết với thông tin chỉ liên quan nhưng không phục vụ câu hỏi chính

Ngược lại, nếu đối tượng quá rộng hoặc mơ hồ, nghiên cứu dễ rơi vào tình trạng thu thập nhiều dữ liệu nhưng không biết dữ liệu đó dùng để giải thích quan hệ hay vấn đề nào.

Tóm lại, đối tượng nghiên cứu khoa học là vấn đề, hiện tượng, thuộc tính, quá trình hoặc mối quan hệ mà nghiên cứu trực tiếp tập trung tìm hiểu và làm rõ. Muốn xác định đúng, không nên chỉ hỏi “nghiên cứu lĩnh vực nào?” mà cần đi sâu hơn: hiện tượng nào đang được quan tâm, khía cạnh nào cần giải thích và quan hệ hoặc cơ chế nào cần được làm rõ. Khi câu trả lời đủ cụ thể để định hướng câu hỏi, dữ liệu và phương pháp nghiên cứu, đối tượng đã có ranh giới tương đối rõ.