Các cách phân loại khoa học phổ biến

Ví dụ, một lĩnh vực có thể được xếp là khoa học tự nhiên nếu xét theo đối tượng nghiên cứu, là khoa học thực nghiệm nếu xét theo phương pháp và là khoa học ứng dụng nếu xét theo mục đích sử dụng kết quả.

Phân loại khoa học theo đối tượng nghiên cứu

Đây là cách phân loại trực quan nhất: xem khoa học nghiên cứu cái gì.

Khoa học tự nhiên

Nghiên cứu các hiện tượng, quy luật và hệ thống tồn tại trong tự nhiên.

Ví dụ:

·         Vật lý

·         Hóa học

·         Sinh học

·         Địa chất

·         Thiên văn học

Điểm chung của nhóm này là đối tượng nghiên cứu chủ yếu thuộc thế giới tự nhiên và có thể được quan sát, đo lường hoặc kiểm chứng bằng các phương pháp khoa học phù hợp.

Khoa học xã hội

Nghiên cứu con người, hành vi, quan hệ xã hội và các tổ chức xã hội.

Ví dụ:

·         Xã hội học

·         Kinh tế học

·         Tâm lý học

·         Khoa học chính trị

·         Nhân học

Đối tượng của nhóm này có tính biến đổi cao vì hành vi con người chịu ảnh hưởng đồng thời của nhiều yếu tố cá nhân, văn hóa, lịch sử và môi trường xã hội.

Khoa học hình thức

Nghiên cứu các hệ thống trừu tượng và quan hệ logic thay vì trực tiếp nghiên cứu các sự vật vật chất.

Ví dụ:

·         Toán học

·         Logic học

·         Một số lĩnh vực của khoa học máy tính lý thuyết

Trong nhóm này, tính đúng đắn thường được xác lập thông qua suy luận logic, tiên đề, chứng minh hoặc các hệ thống hình thức.

Khoa học liên ngành

Nghiên cứu vấn đề bằng cách kết hợp kiến thức và phương pháp từ nhiều lĩnh vực.

Ví dụ, khoa học môi trường có thể kết hợp sinh học, hóa học, địa chất, khí tượng và khoa học xã hội để nghiên cứu một vấn đề môi trường hoàn chỉnh.

Phân loại khoa học theo phương pháp nghiên cứu

Nếu tiêu chí là cách tạo ra và kiểm chứng tri thức, khoa học có thể được chia theo phương pháp nghiên cứu.

Khoa học thực nghiệm

Dựa nhiều vào quan sát, đo lường, thí nghiệm và kiểm chứng giả thuyết bằng dữ liệu.

Một nghiên cứu thực nghiệm thường đi từ câu hỏi hoặc giả thuyết đến thiết kế nghiên cứu, thu thập dữ liệu, phân tích và kiểm tra kết quả.

Khoa học lý thuyết

Tập trung xây dựng mô hình, khái niệm, nguyên lý hoặc hệ thống giải thích bằng suy luận và phân tích.

Toán học là ví dụ rõ ràng về lĩnh vực mà chứng minh logic giữ vai trò trung tâm. Trong các ngành khác, nghiên cứu lý thuyết thường bổ trợ cho nghiên cứu thực nghiệm bằng cách giải thích hoặc dự đoán hiện tượng.

Khoa học định lượng

Sử dụng dữ liệu số, mô hình toán học và phương pháp thống kê để đo lường hoặc kiểm định các mối quan hệ.

Phương pháp định lượng đặc biệt hữu ích khi câu hỏi nghiên cứu yêu cầu xác định mức độ, tần suất, tương quan hoặc sự khác biệt giữa các nhóm.

Khoa học định tính

Tập trung tìm hiểu ý nghĩa, trải nghiệm, hành vi, động cơ hoặc quá trình xã hội thông qua dữ liệu như phỏng vấn, quan sát và tài liệu.

Định tính không đơn giản là “ít chính xác hơn” định lượng; hai cách tiếp cận trả lời những loại câu hỏi khác nhau và có thể được kết hợp trong nghiên cứu hỗn hợp.

Phân loại khoa học theo mục đích nghiên cứu

Tiêu chí này trả lời câu hỏi: tri thức được tạo ra nhằm mục đích gì?

Khoa học cơ bản

Mục tiêu chính là phát hiện và giải thích các nguyên lý, quy luật hoặc cơ chế nền tảng mà chưa nhất thiết phải có ứng dụng ngay lập tức.

Ví dụ, nghiên cứu về cấu trúc vật chất có thể mở rộng hiểu biết lý thuyết trước khi những kết quả đó được chuyển thành công nghệ cụ thể.

Khoa học ứng dụng

Sử dụng tri thức khoa học để giải quyết một vấn đề hoặc nhu cầu cụ thể.

Ví dụ:

·         Nghiên cứu vật liệu mới để cải thiện sản phẩm

·         Nghiên cứu dược chất nhằm phát triển phương pháp điều trị

·         Nghiên cứu nông nghiệp nhằm nâng cao năng suất hoặc khả năng thích nghi của cây trồng

Ranh giới giữa cơ bản và ứng dụng không phải lúc nào cũng tuyệt đối, vì một phát hiện cơ bản có thể trở thành nền tảng cho ứng dụng trong tương lai.

Phân loại khoa học theo mối quan hệ với thực tiễn

Một cách tiếp cận khác là xem khoa học gần hay xa hoạt động thực tế đến mức nào.

Có thể phân biệt giữa:

·         Tri thức mang tính nền tảng, chủ yếu nhằm giải thích bản chất và quy luật

·         Tri thức hướng tới việc phát triển phương pháp hoặc công nghệ

·         Tri thức phục vụ trực tiếp cho sản xuất, quản lý, y tế, giáo dục hoặc các hoạt động xã hội

Cách phân loại này giúp làm rõ quá trình chuyển từ hiểu biết → phương pháp → ứng dụng. Tuy nhiên, một ngành không nhất thiết chỉ nằm ở một vị trí, bởi nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng thường hỗ trợ lẫn nhau.

Phân loại khoa học theo mức độ chuyên ngành và liên kết giữa các lĩnh vực

Khi xem xét quan hệ giữa các ngành, khoa học có thể được nhìn theo ba dạng chính.

Khoa học chuyên ngành

Tập trung vào một đối tượng hoặc phạm vi tương đối xác định, với hệ thống khái niệm và phương pháp riêng.

Khoa học liên ngành

Kết hợp kiến thức từ hai hoặc nhiều ngành để giải quyết một vấn đề mà một ngành riêng lẻ khó bao quát đầy đủ.

Khoa học đa ngành

Nhiều ngành cùng nghiên cứu một vấn đề nhưng mỗi ngành vẫn giữ phương pháp và góc tiếp cận riêng. Kết quả có thể được đặt cạnh nhau để tạo ra bức tranh toàn diện hơn.

Điểm cần phân biệt là liên ngành thường nhấn mạnh sự tích hợp giữa các lĩnh vực, trong khi đa ngành có thể chỉ dừng ở việc phối hợp nhiều góc nhìn.

Có một hệ thống phân loại khoa học duy nhất không?

Không. Phân loại khoa học phụ thuộc vào tiêu chí được sử dụng.

Nếu hỏi “nghiên cứu cái gì”, cách chia theo đối tượng sẽ phù hợp. Nếu hỏi “nghiên cứu bằng cách nào”, tiêu chí phương pháp có ý nghĩa hơn. Nếu hỏi “nghiên cứu để làm gì”, có thể phân biệt khoa học cơ bản và khoa học ứng dụng.

Có thể hình dung các tiêu chí như sau:

Vì vậy, khi nói một ngành thuộc “khoa học tự nhiên”, “khoa học ứng dụng” hay “khoa học thực nghiệm”, các cách gọi này có thể không mâu thuẫn với nhau. Chúng đang phân loại cùng một đối tượng theo những tiêu chí khác nhau.

Vì sao cần nhiều cách phân loại khoa học?

Không có một tiêu chí duy nhất đủ để mô tả toàn bộ hệ thống khoa học. Đối tượng nghiên cứu cho biết khoa học hướng tới cái gì, phương pháp cho biết tri thức được tạo ra và kiểm chứng ra sao, còn mục đích cho biết tri thức được dùng để làm gì.

Do đó, cách hiểu đầy đủ nhất về phân loại khoa học là xem đây như một hệ thống nhiều chiều. Khi xác định một ngành thuộc nhóm nào, trước tiên cần hỏi đang sử dụng tiêu chí phân loại nào. Điều này giúp tránh nhầm lẫn giữa “đối tượng nghiên cứu”, “phương pháp nghiên cứu” và “mục đích của nghiên cứu”.

Tóm lại, các cách phân loại phổ biến nhất gồm phân loại theo đối tượng nghiên cứu, theo phương pháp, theo mục đích và theo mối quan hệ giữa khoa học với thực tiễn hoặc giữa các ngành. Trong đó, phân loại theo đối tượng thường cho biết cấu trúc cơ bản của hệ thống khoa học, còn các tiêu chí khác giúp mô tả sâu hơn cách từng lĩnh vực tạo ra và sử dụng tri thức.