Thuật ngữ khoa học là gì và đặc điểm sử dụng

Vì vậy, muốn hiểu đúng một thuật ngữ cần xem xét cả ý nghĩa, phạm vi sử dụng và mối quan hệ của nó với các khái niệm khác trong cùng lĩnh vực.

Thuật ngữ khoa học là gì?

Hiểu đơn giản, thuật ngữ khoa học là tên gọi chuyên môn dùng để biểu đạt một khái niệm trong khoa học hoặc một lĩnh vực chuyên ngành.

Ví dụ:

·         Trong toán học có “hàm số”, “đạo hàm”, “vectơ”

·         Trong vật lý có “gia tốc”, “điện trở”, “bước sóng”

·         Trong sinh học có “tế bào”, “quang hợp”, “hệ sinh thái”

·         Trong hóa học có “nguyên tử”, “liên kết cộng hóa trị”, “pH”

·         Trong ngôn ngữ học có “âm vị”, “hình vị”, “ngữ nghĩa”

Các từ trên có thể xuất hiện trong những ngữ cảnh khác nhau, nhưng khi được dùng như thuật ngữ, chúng không chỉ mang nghĩa thông thường của một từ mà đại diện cho một khái niệm chuyên môn có phạm vi xác định.

Điểm cốt lõi là: thuật ngữ gắn với khái niệm, còn cách gọi chỉ là hình thức ngôn ngữ dùng để biểu đạt khái niệm đó. Vì vậy, một thuật ngữ chỉ thực sự được hiểu chính xác khi người đọc nắm được khái niệm mà nó đại diện.

Đặc điểm của thuật ngữ khoa học

Tính chính xác

Thuật ngữ khoa học hướng tới việc biểu đạt khái niệm một cách chính xác, hạn chế sự mơ hồ. Trong một lĩnh vực cụ thể, người sử dụng cần hiểu thuật ngữ theo phạm vi và nội dung đã được xác lập, thay vì tùy ý diễn giải theo cảm nhận cá nhân.

Chẳng hạn, “pH” không đơn thuần có nghĩa là “độ axit”. Đây là một đại lượng được định nghĩa theo cách cụ thể trong hóa học. Cách hiểu càng chính xác thì việc sử dụng thuật ngữ càng ít gây nhầm lẫn.

Tính hệ thống

Thuật ngữ không tồn tại hoàn toàn biệt lập. Các thuật ngữ thường nằm trong một hệ thống khái niệm có quan hệ với nhau.

Ví dụ, trong sinh học, “tế bào”, “mô”, “cơ quan” và “hệ cơ quan” có quan hệ về cấp độ tổ chức. Hiểu một thuật ngữ vì thế không chỉ là nhớ định nghĩa mà còn cần biết nó nằm ở đâu trong hệ thống khái niệm của lĩnh vực.

Tính ổn định trong phạm vi chuyên môn

Một thuật ngữ cần duy trì cách hiểu tương đối ổn định trong cùng lĩnh vực và cùng hệ thống sử dụng. Nếu cùng một thuật ngữ liên tục bị hiểu theo những nghĩa khác nhau mà không có dấu hiệu phân biệt, việc trao đổi tri thức sẽ trở nên khó khăn.

Tuy nhiên, tính ổn định không có nghĩa mọi thuật ngữ chỉ có một nghĩa trong mọi hoàn cảnh. Một từ có thể mang nghĩa chuyên môn khác nhau giữa các ngành hoặc thay đổi theo lịch sử phát triển của một lĩnh vực.

Tính chuyên biệt

Thuật ngữ thường gắn với một ngành hoặc một nhóm ngành nhất định. Vì vậy, người ngoài lĩnh vực có thể không hiểu ngay nghĩa của thuật ngữ dù bản thân từ đó có vẻ quen thuộc.

Ví dụ, “động lượng” trong vật lý không đơn giản mang nghĩa “sự vận động mạnh hay yếu” theo cách hiểu đời thường. Nó chỉ một đại lượng vật lý có nội dung xác định.

Thuật ngữ khoa học khác ngôn ngữ thông thường thế nào?

Khác biệt quan trọng nhất nằm ở mức độ xác định của ý nghĩa và chức năng giao tiếp.

Một điểm dễ nhầm là thuật ngữ khoa học không đồng nghĩa với từ ngữ khó hiểu. Một thuật ngữ có thể rất dễ hiểu nếu người đọc đã biết khái niệm tương ứng. Ngược lại, một từ thông thường cũng có thể gây khó hiểu nếu được đặt trong một ngữ cảnh chuyên môn đặc biệt.

Ví dụ, “mạng” là một từ quen thuộc trong đời sống. Nhưng trong tin học, “mạng máy tính” chỉ một khái niệm kỹ thuật cụ thể. Nghĩa của nó được xác định bởi hệ thống kiến thức về máy tính và truyền thông dữ liệu.

Thuật ngữ khoa học được hình thành và sử dụng như thế nào?

Thuật ngữ xuất hiện khi một lĩnh vực cần đặt tên cho một khái niệm hoặc đối tượng cần được nhận diện một cách nhất quán.

Quá trình này thường gắn với sự phát triển của tri thức. Khi xuất hiện một phát hiện, phương pháp, cấu trúc, hiện tượng hoặc khái niệm mới, cộng đồng chuyên môn cần một cách gọi để trao đổi về nó.

Một thuật ngữ có thể được hình thành từ:

·         Từ ngữ có sẵn được chuyên môn hóa về nghĩa

·         Từ ghép hoặc tổ hợp từ

·         Từ vay mượn

·         Việc dịch thuật ngữ từ ngôn ngữ khác

·         Việc tạo ra tên gọi mới cho khái niệm mới

Sau khi được sử dụng trong tài liệu, giáo dục và giao tiếp chuyên môn, thuật ngữ có thể trở nên ổn định hơn. Trong những lĩnh vực phát triển nhanh, hệ thống thuật ngữ cũng có thể tiếp tục thay đổi để phản ánh tri thức mới.

Điều quan trọng là không nên đánh giá một thuật ngữ chỉ dựa trên hình thức của từ. Cần xem nó biểu đạt khái niệm nào, được dùng trong hệ thống nào và có phạm vi nghĩa ra sao.

Ví dụ phân biệt thuật ngữ khoa học với cách dùng thông thường

Một từ có thể vừa là từ thông thường vừa là thuật ngữ tùy ngữ cảnh.

Ví dụ, “lực” trong đời sống có thể được dùng để nói về sức tác động nói chung. Trong vật lý, “lực” là một khái niệm được xác định trong hệ thống cơ học và có thể được mô tả, đo lường theo các đại lượng liên quan.

Tương tự, “trường” trong đời sống có thể chỉ một khu đất hoặc một khu vực. Trong vật lý, “trường” có thể là khái niệm dùng để mô tả sự phân bố của một đại lượng vật lý trong không gian và thời gian.

Điều này cho thấy sự khác biệt không nhất thiết nằm ở bản thân từ, mà nằm ở khái niệm và hệ thống nghĩa mà từ đó đảm nhận trong ngữ cảnh chuyên môn.

Một từ quen thuộc khi được chuyên môn hóa có thể trở thành thuật ngữ. Ngược lại, một thuật ngữ chuyên môn cũng có thể dần đi vào ngôn ngữ phổ biến khi kiến thức khoa học được phổ biến rộng rãi.

Làm thế nào để sử dụng thuật ngữ khoa học chính xác?

Để sử dụng thuật ngữ khoa học đúng, không nên chỉ học thuộc tên gọi. Cần kiểm tra đồng thời bốn yếu tố:

1.    Xác định khái niệm mà thuật ngữ biểu đạt

2.    Xác định lĩnh vực mà thuật ngữ đang được sử dụng

3.    Hiểu phạm vi và điều kiện sử dụng của thuật ngữ

4.    Đặt thuật ngữ trong hệ thống các khái niệm liên quan

Khi viết hoặc giải thích cho người chưa có nền tảng chuyên môn, nên giới thiệu thuật ngữ bằng một cách diễn đạt dễ hiểu trước, sau đó mới sử dụng thuật ngữ một cách nhất quán. Cách này giúp người đọc hiểu cả tên gọi lẫn khái niệm đứng sau tên gọi.

Đồng thời, không nên thay thế thuật ngữ bằng một từ thông thường chỉ vì từ thông thường dễ đọc hơn nếu việc thay thế làm mất độ chính xác của khái niệm. Ngược lại, cũng không nên lạm dụng thuật ngữ khi một cách diễn đạt phổ thông đã đủ chính xác cho mục đích giao tiếp.

Vì sao thuật ngữ khoa học quan trọng?

Thuật ngữ là một phần của hạ tầng ngôn ngữ dùng để truyền đạt tri thức chuyên môn. Khi hệ thống thuật ngữ rõ ràng, người học và người làm chuyên môn có thể trao đổi về cùng một khái niệm với mức độ thống nhất cao hơn.

Giá trị của thuật ngữ thể hiện ở ba điểm chính:

·         Giúp gọi tên chính xác các khái niệm chuyên môn

·         Giúp tổ chức và liên kết tri thức thành một hệ thống

·         Giúp việc truyền đạt, học tập và nghiên cứu giảm bớt sự mơ hồ

Do đó, học thuật ngữ khoa học thực chất không chỉ là học thêm từ vựng. Người học cần hiểu khái niệm, quan hệ giữa các khái niệm và điều kiện sử dụng thuật ngữ. Khi hiểu được ba lớp này, khả năng đọc tài liệu chuyên môn và diễn đạt kiến thức cũng được cải thiện rõ rệt.

Tóm lại, thuật ngữ khoa học là từ ngữ hoặc cụm từ chuyên môn dùng để biểu đạt những khái niệm xác định trong một lĩnh vực khoa học hoặc chuyên ngành. Đặc điểm nổi bật của chúng là tính chính xác, tính hệ thống, tính ổn định trong phạm vi chuyên môn và tính chuyên biệt. Khác với ngôn ngữ thông thường, thuật ngữ được sử dụng trước hết để bảo đảm người đọc và người viết cùng quy chiếu đến một khái niệm cụ thể.